Самымі любімымі для Элізы былі лекцыі па польскай літаратуры. Падчас знаходжання ў манастырскіх сцянах яна лепш даведалася пра знясільваючую працу і пра суровае жыццё. Таксама там яна пазнаёмілася з будучай паэткай Марыяй Канапніцкай. Менавіта з гэтага знаёмства і пачаліся першыя пробы пяра ў жыцці двух юных дзяўчын.

У пачатку восені 1857 г., пасля заканчэння пансіёну, 17-гадовая Эліза з маці пераязджае на зіму ў Гродна. Свецкае жыццё ў той год была незвычайна ажыўленым і вясёлым. Кожны вечар Эліза на балях і маскарадах, яна была самай цудоўнай партыяй ва ўсёй губерні. На яе руку было нямала прэтэндэнтаў, але, па радзе маці, яна выбірае 35-гадовага кобрынскага памешчыка Пятра Ажэшку. Шматлікія прадстаўнікі гэтага роду былі годнымі і паважанымі людзьмі.

Вянчанне адбылося 21 студзеня 1858 г. у Бернардзінскім касцёле. Праз два тыдні пасля вяселля яны пераехалі ў Людвінова Кобрынскага павета (цяпер вёска ў Драгічынскім раёне), маёнтак Пятра Ажэшкі. Тут у 1862 г. Эліза арганізавала школу для сялянскіх дзяцей. Да нашага часу ў Людвінове захавалася гаспадарчая пабудова панскай сядзібы. Ужо нашымі сучаснікамі ўстаноўлены мемарыяльны камень з памятнай таблічкай пра жыццё Элізы Ажэшкі.

Пасля падзей 1863 г. Пётр Ажэшка быў арыштаваны, сядзеў у Кобрынскім астрогу. Эліза напісала прашэнне аб палягчэнні долі мужа. 6 сакавіка 1864 г. Пятра саслалі ў Пермскую губерню. Маёнтак Людвінова канфіскавалі. У 1864 г. Эліза цудам ацалела ад пераследу царскіх уладаў і пераехала ў спустошаны бацькоўскі маёнтак на Гродзеншчыне.

У Мількаўшчыне, дзе Ажэшка пражыла ў поўнай адзіноце да 1869 г., яна пачынае пісаць. У 1866 г. яна пасылае сваё апавяданне «У галодныя гады» ў варшаўскі часопіс «Тыгоднік ілюстраваны», дзе яго публікуюць. Тут жа, у Мількаўшчыне, да 1869 г. Ажэшка напісала яшчэ 6 раманаў: «Апошняе каханне» (1867); «У клетцы» (1869); «У правінцыі» (1869); «Дабрадзейныя» (1869) і інш. У некаторых з напісаных у гэты перыяд твораў знайшлі адлюстраванне падзеі яе асабістага жыцця і звязаныя з імі перажыванні.

У 1869 г. шлюб Элізы з Пятром Ажэшка па яе ініцыятыве быў прызнаны несапраўдным. Яна была вымушаная прадаць пакрыты абавязкамі маёнтак бацькі і пераехаць у Гродна. Абгрунтаваўшыся на новым месцы, яна жыла літаратурнымі працамі, займалася дабрачыннай і патрыятычнай грамадскай дзейнасцю. Тут пісьменніца і пражыла большую частку свайго жыцця, зрэдку выязджаючы ў Варшаву або за мяжу для адпачынку і лячэння.

У дом на Садовай у Гродне Эліза Ажэшка пасялілася першапачаткова ў якасці кватэранаймальніцы. А ў 1894 г. пісьменніца ўвайшла ў гэты дом ужо як жонка адваката Станіслава Нагорскага, з якім яе звязвала трыццацігадовае сяброўства. Праз тры гады яна цяжка перажыла яго заўчасную смерць, і сама пражыла ў гэтым доме 16 гадоў, да сваёй смерці.

У 1905 г. кандыдатура пісьменніцы прадстаўлялася на атрыманне Нобелеўскай прэміі. Але камітэт палічыў лепшым яе канкурэнта — Генрыка Сянкевіча.

Эліза Ажэшка памерла ў 1910 г. у Гродне. У 1929 г. у гэтым горадзе пісьменніцы ўсталяваны помнік, яе імем названа адна з вуліц у цэнтральный частцы. У 2001 г. у доме (вул. Э. Ажэшкі, 17), дзе яна жыла, адкрыты музей, сабрана багатая экспазіцыя.

Творчая спадчына Э. Ажэшкі складае больш за 50 тамоў прозы: раманы, аповесці, апавяданні, 10 тамоў лістоў. Яе творы перакладзены больш чым на 20 еўрапейскіх моў. Двойчы вылучалася на самую прэстыжную ўзнагароду — Нобелеўскую прэмію па літаратуры. І менавіта беларуская зямля, наш родны край — крыніца творчасці пісьменніцы. Прырода Палесся, гістарычныя падзеі, людзі і фальклорныя матывы натхнялі яе на стварэнне выдатных твораў.

Галоўным матывам ранніх твораў Э. Ажэшкі, такіх як «Пан Граба» (1869), «Марта» (1873) і інш., была барацьба жанчыны за сваю чалавечую годнасць і грамадскую эмансіпацыю. У далейшым асноўнай тэмай творчасці пісьменніцы стала разлажэнне памешчыцкага ўкладу, узвышэнне буржуазіі. У гэты перыяд былі надрукаваныя раманы «Элі Маковер» (1874–1875), «Семья Брохвичей» (1876) і інш. Да 80-х гг. для творчасці Э. Ажэшкі характэрныя так званыя тэндэнцыйныя жанры. Атрымалі шырокае прызнанне чытачоў такія творы, як «Мэір Эзофавіч» (1878), аповесці з жыцця беларускага сялянства «Нізіны» (1883), «Дзюрдзі» (1885) і «Хам» (1888). Сярод творчых дасягненняў Э. Ажэшкі — раман «Над Нёманам» (1887–1888).

У мэтах захавання гістарычнай памяці і актуалізацыі творчай спадчыны Элізы Ажэшкі ў ДУК «Драгічынская раённая цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма» рэалізуецца мноства праектаў, прысвечаных пісьменніцы. Супрацоўнікі цэнтральнай бібліятэкі прыкладваюць максімальныя намаганні для захавання памяці аб пісьменніцы і папулярызацыі гістарычных месцаў нашага раёна, якія адыгралі вызначальную ролю ў станаўленні асобы Элізы Ажэшкі.

Матэрыял падрыхтаваны ў 2026 г.

Драгічынскай цэнтральнай раённай бібліятэкай.

Мыслівец Дзяніс Вадзімавіч, бібліятэкар аддзела маркетынгу,

сацыякультурнай дзейнасці і метадычнай работы

1. Гапава, В. І. Ажэшка Эліза / В. І. Гапава // Беларуксая энцыклапедыя : у 18 т. Мінск, 1996. Т. 1. С. 149.
2. Суша, А. А. // Ажэшка Эліза / А. А. Суша // Культура Беларусі : энцыклапедыя : [у 6 т.]. Мінск, 2010. Т. 1. С. 69–70.
3. Ожешко Элиза // Республика Беларусь : энциклопедия. Минск, 2007. Т. 5. С. 531.
4. Гапава, В. І. // Ажэшка Эліза / В. І. Гапава // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. Мінск, 1993. Т. 1. С.65–66.
5. Гапава, В. І. Ажэшка Эліза / В. І. Гапава, А. А. Лабовіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. Мінск, 1984. Т. 1. С. 56–57.
6. Вашкевіч, А. Ф. Гарадзенкі. Жаночы след у гісторыі Гродна ; Гарадзенкі. Жаночыя гісторыі сучаснага Гродна / Андрэй Вашкевіч, Ірына Новік. – Гродна : ЮрСаПрынт, 2020. – 103, 72 с., сустрэч. паг.
7. Бутэвіч, А. Пад небам беларускага слова : пра пісьменнікаў, літаратуру і не толькі / Анатоль Бутэвіч. – Мінск : Беларуская навука, 2007. – 257, [1] с.
8. Мальдзіс, А. В. Людвіноўскі «універсітэт» Элізы Ажэшка / А. В. Мальдзіс // Памяць. Драгічынскі раён : гіст.-дакум. хроніка. Мінск, 1997. С. 98–102.
9. Гапава, В. І. Эліза Ажэшка: жыццё і творчасць / Валянціна Гапава. – Мінск : Беларусь, 1969. – 230, [2] с., [1] л. партр.
10. Масленицына, И. А. Элиза Ожешко : [для среднего и старшего школьного возраста] / И. Масленицына, Н. Богодзяж. – Минск, 2021. – 46, [1] с.
11. Мельнікава, З. П. «Універсітэты майго жыцця» : Эліза Ажэшка і Берасцейшчына / Зоя Мельнікава // Славянскія мовы, літаратуры і культуры: этнас у святле гісторыі і сучаснасці : зборнік навуковых прац. Гродна, 2003. С. 63–71.
12. Эліза Ажэшка і Драгічыншчына : (да 165-годдзя з дня нараджэння) / склад. В. Ф. Галавачанка. – Драгічын, 2006. – 12 с.
13. Мальдис, А. И. Руины усадьбы, где жила Ожешко : [Людвиново] / А. И. Мальдис // Свод памятников истории и культуры Белоруссии. Брестская область. Минск, 1990. С. 172.
14. Людзвінова : [Драгічынскі раён] // Гарады і вёскі Беларусі : энцыклапедыя. Мінск, 2006. Т. 3. С. 285–286.
15. Стасюк, А. : Теплая встреча с Элизой / Алеся Стасюк // Драгічынскі веснік. 2026. 20 чэрвеня (№ 20). С. 11.
16. Как приумножить историческое наследие? // Драгічынскі веснік. 2026. 10 студзеня (№ 2). С. 21.
17. Мысливец, Д. Королева живого слова / Д. Мысливец // Бібліятэчны свет. 2025. № 5. С. 6–7.
18. Родько, М. Экскурс в судьбы рода Ожешко / Максим Родько // Драгічынскі веснік. 2022. 15 ліпеня (№ 28). С. 22.
19. Вандроўка па Драгічыншчыне з Напалеонам Ордай // Драгічынскі веснік. 2022. 8 ліпеня (№ 27). С. 18.
20. Борисенок, Ю. А. Элиза Ожешко и ее люди / Юрий Берисенок // СБ. Беларусь сегодня. 2021. 10 июня. С. 5.
21. Рублеўская, Л. Рыцарская мара, прывідны леў і сатыра Элаізы / Людміла Рублеўская // Звязда. 2021. 25 мая. С. 12.
22. Яскевіч, С. «Гляджу ў акно, каб хоць хто прайшоў» : [пра жыццё насельнікаў в. Людвінава Драгічынскага раёна, дзе некалі жыла Эліза Ажэшка] / Святлана Яскевіч // Звязда. 2020. 27 сакавіка. С. 14.
23. Воцінава, С. Некалькі слоў пра жанчыну : рэабілітацыя маці Элізы Ажэшкі : [літаратурна-крытычны артыкул] / Святлана Воцінава // Маладосць. 2018. № 11. С. 116–121.
24. Хамутоўская, Н. Траўніца Эліза / Наташа Хамутоўская // Алеся. 2018. № 11. С. 32–36.
25. Ландина , Л. Элиза Ожешко : [о польско-белорусской писательнице] / Л. Дандина // Гаспадыня. 2017. № 6. С. 44–45.
26. Дзянісава, С. Над Нёманам Элізы Ажэшка : [вандроўкі пісьменніцы] / С. Дзянісава // Звязда. 2016. 10 лістапада. С. 7.
27. Турчына, Г. Каралева пакутніцкай праўды : урок-экскурсія «Шляхамі Элізы Ажэшка па Брэстчыне» / Галіна Турчына // Настаўніцкая газета. 2016. 11 чэрвеня. С. 14–15.
28. Королева живого слова : [к 175-летию Элизы Ожешко] / по материалам БЕЛТА // Заря. 2016. 7 июня. С. 1, 6.
29. Хмяльніцкі, М. Эліза Ажэшка: жанчына vs жанчыны? / Мікалай Хмяльніцкі // Маладосць. 2016. № 5. С. 103–104.